مضرات مصرف آب و مایعات بهمراه غذا، بر دستگاه گوارش

علی نقی نژاد1 ، دکتر مصطفی محمدی1 ، رضا بدل زاده1، زیبا شعاریان1 وعلی چشمالوس2

(1 - گروه فیزیولوژی دانشکدۀ پزشکی 2- معاونت غذا و دارو) دانشگاه علوم پزشکی تبریز

مصرف آب بهمراه غذا در تعالیم اسلامی منع شده است (در نامۀ معروف حضرت امام رضا ع به مأمون و رسالات ).در این رابطه مسائل زیر قابل توجه است:

تحریک شدن دستگاه گوارش برای ایجاد حرکات معده و روده ها و ترشح آنزیمها توسط غذا انجام می گیرد و بامخلوط شدن آب و مایعات با غذا اعمال فوق انجام نشده و زخم معده، اثنی عشر و یبوست بوجود می آید، اثر آنزیمها نیز بوسیلۀ کاهش ترشح و رقیق شدن کاهش می یابد.

در یک تجربة تحقیقی درمانی که روی تعدادی بیمار مبتلا به ناراحتی دستگاه گورارش شامل سوزش معده ، دل درد و یبوست درسنین بیست سال به بالا و دارای عادت صرف آب و مایعات به همراه غذا انجام شده از بیماران خواسته شد اگر احساس تشنگی دارند نیم ساعت قبل از غذا هر مایع نوشیدنی که بخواهند میل کنند ولی در غیر اینصورت از خوردن آب و مایعات به همراه غذا و 2-1ساعت بعد از آن(تا زمان احساس تشنگی مخصوص بعدازغذا)خودداری کنند،موقتاً از خوردن غذاهای آبکی مانند آش و سوپ اجتناب نمایند و از مواد غذایی که آب معده را جذب می کند مثل نان خشک،بیسکویت وکباب استفاده نمایند.با این کار مشکل گوارشی همۀ افراد حل شد .(شبیه این موضوع قبلاً بصورت مقالۀ مروری ارائه شده و لی بدلیل تحقیقاتی بودن و اهمیت مسئله و ابتلاء عمومی بنظر می آید با تغییراتی که انجام شده ارائۀ آن قابل استفاده باشد.

کلمات کلیدی:آنزیم های گوارشی، زخم معده ، یبوست و دل درد

مقدمه:

چنانکه در جامعۀ خود شاهد هستیم مصرف نوشابه و آب بهمراه غذا و چایی بلافاصله بعد از آن، یک امر عادی شده است. و لی در تعالیم اسلامی از جمله در نامۀ معروف حضرت امام رضا (ع) به مأمون آمده است: «آنانکه نمی خواهند از درد معده در رنج و عذاب باشند میان غذا آب ننوشند. نوشیدن آب در میان غذا بدن را رطوبی مزاج و معده را ضعیف می کند و سوء هاضمه می آورد»(1). علیرغم اینکه پس از مصرف غذای چرب فرد دچار تشنگی می شود، اما در اکثر رسالات عملی فقها و مجتهدین جامع الشرایط از مصرف آب بهمراه غذای پرچرب نهی شده است (2). از طرف دیگر مصرف مایعات همرا با غذا موجب رقیق شدن شیره ها و آنزیم های گوارشی می شود که می تواند امر هضم غذا را تا حدودی مختل نماید.

روشها: به منظور انجام این مطالعه، 30 نفر بیمار مذکر با محدودۀ سنی50-25 سال انتخاب شدند که به طیفی از ناراحتی های گوارشی مانند سوزش معده، ریفلاکس و گاستریت و یبوست مزمن مبتلا بودند.

طی یک پرسشنامه درباره عادات غذایی از این افراد سوال شد. 5 نفر از این افراد به دلیل اینکه علیرغم عدم استفاده از آب و مایعات بهنگام غذا باز ناراحتی دستگاه گوارش داشتند از مطالعه کنار گذاشته شدند. از 25 نفر افراد تحت مطالعه که عادت مصرف آب در حین غذا داشتند در خواست شد تا به مدت یک ماه:

1- از مصرف آب و سایر مایعات به همراه غذا اجتناب کنند.2-

از غذاهای آبکی ( مانند سوپ و آش) استفاده نکنند.

3- در صورت احساس تشنگی، تنها مجاز خواهند بود نیم ساعت قبل از غذا و یا 2-5/1 ساعت بعد از غذا مایعات میل کنند.

4- از غذاهاییکه آب و ترشحات معده را جذب می کند مثل نان خشک، بیسکویت و کباب استفاده کنند.

در افراد تحت مطالعه که عادت مصرف مایعات را داشتند پیش از رعایت موارد فوق به عنوان گروه کنترل خودشان استفاده شد. نتایج حاصل از تحقیق با روش آماری Student t-test مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

نتایج: نتایج حاصل از این مطالعه نشان می دهد که ، پس از رعایت رژیم درمانی به مدت یکماه:

(1) علائمی مانند سوزش و ترشی معده به میزان 80% برطرف گردید.(2)

دل درد به میزان 90% بهبود یافت.(3) میزان یبوست نیز در افراد مبتلا تا حدود 95% کاهش یافت.

 

بحث:

وجود مایعات اضافی در دستگاه گوارش اثرات زیر را موجـب می شود:1- هضم و جذب غذاها دچار اشکال می شود.

2- به علت افزایش ترشح اسیدکلریدریک معدی در اثر افزایش توقف غذا در معده ویا کاهش ترشح موکوس، ترشی معده و زخم ایجاد می شود

3- بعلت کاهش ترشح بی کربنات لوزالمعده زخم اثنی عشر بوجود می آید.4-

بعلت کاهش حرکات روده و گرفته شدن آب بیشتر از محتویات روده ها، یبوست بوجود می آید.

5- بطور روزانه میزان ترشحات دستگاه گوارش هفت لیتر و دریافت مایعات دو لیتر است. اضافه کردن آب بهمراه غذا باعث می شود ترشحات حاوی آنزیمها نقصان یابند.

6 – چیزی که در جملۀ امام (ع) بایدبدان اشاره کرد اینکه «صرف آب بدن را رطوبی مزاج میکند »پس می توان گفت شاید در صورت مصرف آب بهمرا غذا 7 لیتر مایعات مذکور در بند 5 ترشح نمیشود

7- با رقیق شدن محتویات معده،ممکن است سد اسیدی ضد میکربی آن از بین برود. این سد در از بین بردن بعضی میکرب ها مثل وبا و تضعیف رشد هلیکوباکتر نقش دارد.

در ضمن تحریک مکانیکی ناشی از وجود غذا در یک قسمت خاص از لولة گوارش معمولاً موجب می شود که غدد آن ناحیه و غالبا غدد نواحی مجاور مقادیر متوسط تا زیادی شیره های گوارشی ترشح کنند. بخشی از این اثر موضعی ناشی از تحریک مستقیم سطح خودسلول های غده ای بوسیلة تماس با غذاست. علاوه بر آن تحریک اپیتلیوم نیز سیستم عصبی آنتریک جدار لولۀ گوارش را تحریک می کند. انواع محرک هایی که این کار را انجام می دهند عبارتند از: 1- تحریک تماسی 2- تحریک شیمیایی 3- اتساع جدار لولۀ گوارش. رفلکس های عصبی حاصله هم ترشح سلول های موکوسی بر روی سطح اپیتلیوم و هم غدد عمقی در مخاط را افزایش می دهند(3)

رسپتورهای موجود در دیوارۀ معده و مخاط به کشش و محرک های شیمیایی که بطور عمده اسید های امینه و فراورده های هضمی وابسته هستند پاسخ می دهند. چربی ها ، کربوهیدرات ها و اسید در دوازدهه ترشح اسید ، پپسین و حرکات معدی را از طریق مکانیسم های هورمونی و عصبی مهار می کنند (5) رقیق شدن مواد مذکور توسط آب اضافی می تواند موجب کاهش اسید موجود و کاهش حرکات معده و توقف بیشتر کیموس در معده کردد، پس دریافت آب به همراه غذا ایجاد دیر هضمی مصنوعی غذاست.

محرک عادی برای ایجاد حرکت دودی، اتساع لولۀ گوارش است به این معنی که اگر مقدار زیادی غذا در هر نقطه از روده جمع شود کشیده شدن جدار روده سیستم عصبی آنتریک را تحریک می کند که جدار روده را حدود 2 تا 3 سانتیمتر در بالای این نقطه منقبض می کند و یک حلقة انقباضی ظاهر می شود که منجر به بروز یک حرکت دودی می گردد. سایر محرک هایی که می توانند موجب حرکات دودی شوند عبارتند از: تحریک اپیتلیوم مفروش کنندۀ لولة گوارش و سیگنال های عصبی خارجی بویژه پاراسمپاتیکی که لولۀ گوارش را تحریک می کنند.(3)

با استناد به مطالب بالا می توان اینطور نوشت:

1- در صورت وجـود آب اضافـی در معـده و غـوطـه ور شـدن غـذا در آن امکان تـحـریک تـماسـی غــذا کـمتــر می شود. 2-

با افزودن آب اضافی و رقیق شدن محتویات، اثر مواد شیمیایی موجود در غـذا کاهش می یابد.

3- افزودن آب باعث افزایش حجم و در ادامه باعـث اتساع لولة گوارش می شود ، ولی اگر غـذای سفت در معده و یا کیموس حاصل آز آن در روده با نسبت در صد حجمی بیشتری وجود داشته باشد تأثیر ترشحی بیشتری خواهد داشت.

4- کم شدن ترشحات موکوس باعـث تضعیف مخاط ها و کم شدن سایر ترشحات باعث افزایش عفونت ها و کم شدن توام آنها ممکن است سبب زخم معده و روده ها گردد.

مکانیسم ترشح اسید کلریدریک معدی چنین است که با کاهش حرکات معده (چنانکه توضیح داده خواهد شد) و توقف بیشتر غذا در آن ممکن است ترشح اسید کلریدریک معدی بیشتر هم بشود.

بدین ترتیب:

الف – اثر کاهش حرکات: چنانکه با استناد به مطالب گایتون ذکر شد با توام شدن آب بهمراه غذا حرکات در دستگاه گوارش کاهش می یابد واین عمل باعث می شود کیموس در معده و روده ها بیشتر توقف کند. در مطالعه ایکه JohnstonBTو همکاران(1992) در مورد حرکات مری انجام داده اند متوجه شده اند که در مقایسه با آب، خوردن نان حرکاترا در این قسمت به میزان زیادی افزایش می دهد(4)

اگر بجای قسمت های مختلف دستگاه گوارش کیسۀ نایلونی را در نظر بکیریم که حاوی تکه های غذایی است، به آسانی قابل لمس است که برای گرفتن و فشار دادن بمنظور خرد کردن تکه ها از بیرون، اگر کیسه حاوی آب کمتری باشد این عمل به آسانی انجام می شود. در دسترس قرار نگرفتن مواد غذایی در معده وکاهش حرکات سبب توقف طولانی غذا در آن می شود واین عمل میزان ترشح اسید کلریدریک (HCl) آنرا بالا می برد. کاهش حرکات روده و توقف بیشتر کیموس در آن باعث جذب بیشتر آب آن می گردد که همرا آب بیشتر ممکن است بعضی سموم نیز جذب گردد. جذب بیشتر آب ممکن است منجر به ایجاد یبوست نیز گردد.

هنگامیکه تخلیۀ معدی آهسته تر از حالت طبیعی باشد ممکن است زخم های معده بدتر شوند (5). چون مایعات توام با غذا توقف آن را در دستگاه گوارش طولانی می کنند پس با اضافه کردن مایعات بهمراه غذا، انسان بصورت تحمیلی، باعث ایجاد تأخیر در هضم غذا می شود.

ب –اثر کاهش ترشحات : چنانکه در قسمت های قبلی اشاره شد دریافت آب بهمرا ه غذا باعث کاهش ترشحات GI و لی در مورد اسید کلریدریک معدی به علت برداشته شدن مهار باعث افزایش آن می شود چراکه اولا توقف غذا در معده طولانی می شود ثانیا نحوۀ ترشح اسید کریدریک و تنظیم ترشح آن با موکوس و آنزیم ها که مواد آلی هستند فرق می کند.درترشح اسید کلریدریک معده با شرایط بوجود آمده برای یون ها، یون کلر در جهت گرادیان الکتریکی به معده می ریزد و یون هیدروژن با تلمبه زدن به خارج از سلول های دیوارهای معده و معاوضه با یون پتاسیم به داخل معده می ریزد و از ترکیب این دو یون در داخل معده اسید کلریدریک تشکیل می شود(5). اما مواد آلی با تحریکات عصبی و بصورت اگزوسیتوز به داخل لولۀ گوارش می ریزند(3).

از نظرترشح و کارکرد آنزیم ها در اینجا می توان گفت:کارایی آنزیم به علت کاهش تحریک که منجر به کاهش ترشح می شود و رقیق شدن (وقتی که آب و مایعات بهمراه غذا وارد دستگاه گوارش شوند آنزیم های مترشحه رقیق می شوند ) بمراتب کاهش می یابد.

علاوه بر ترشحات آنزیمی ، در قسمت های مختلف GI ترشحاتی وجود دارند که به نوبۀ خود مهمند:

I - ترشحات موکوس و بی کربنات در معده که از زخمی شدن سطح آن در مقابل اسید کلریدریک و پپسین ها جلوگیری می کند (6).

- IIروزانه حدود7 لیتر آب به دستگاه گوارش ترشح می شود (7) بدیهی است همراه کردن آب با غذا ممکن است روی این ترشح و سایر مواد همراه با آن راتحت تأثیرقراردهد.به نظرمی آید این مقدار ترشح بالا و جذب مجدد آن مثل یک سیستم عمل می کند و افزایش دستی مایعات و آب این سیستم را می تواند بهم بزند.

همراه کردن غذا با آب، غذای موجود در معده و کیموس را آبکی می کند و سلول های مخاطی معده وروده در محیـط رقیـق تر قرار می گیرنـد این حالت را می توان با خیـس کردن حـبوبات و مویـز که بعلت جذب آب مـتـورم می شوند مقایسه کرد و نیزهرگاه گلبول قرمز در یک محلول هیپوتونیک قرار گیرد مطابق قانون اسمز آب به داخل آن وارد شده و متورم می گردد(8) این عمل را می توان به تـمامی سـلول ها از جمله سلول های معدی تعمیم داد.

همچنـیـن مشابه عینی این عمل را می توان در کارگران حمام که بعداز مدتی توقف در آن پوست دست ها و پاها ( قسمت هایی که با آب تماس پیدا می کند )چروکیده می شود مشاهده نمود دراین افراد پوست سفید وضعیف شده و مقاومت طبیعی خود را از دست می دهد.

احتمالاحالت تورمی سلول های مخاطی در معده بیشتر اتفاق می افتد چراکه سلول های مخاطی رودۀ کوچک بعد از مدتی آب خود را از طریق مجاری موجود به مایع میان بافتی داده و محتویات سلول با آن مایع از نظر اسموتیکی به تعادل می رسند.

نتیجه: چنانکه ملاحظه می شود دستورات این طرح (که یک دستور مفید مذهبی است) در پیشگیری و درمان بیماری های دستگاه گوارش خیلی ساده و مؤثر است . برای تفهیم اهمیت این روش درمان و پیشگیری، می توان آنرا با روش های علمی مقایسه کرد،که در این روش ها برای کاهش اثر اسید کلرئیدرک در معده از آنتی اسید ویا برای کاهش ترشح آن از بلوکه کردن گیرنده های H2 استفاده می شود ویا بعد از پیدایش زخم پپتیک به آنتی بیوتیک تراپی و یا برداشتن قسمتی از معده مبادرت می شود.

چنانکه ملاحظه می شود در این مقاله یک دستور مفید مذهبی با استفاده از منابع معتبر بین المللی تأیید می شود چراکه منبع دستور، از طرف نیروی عظیم و لایتناهی یعنی خالق کلّ هستی ازجمله انسان است که باطرق مختلف به بندگان برگزیدۀ خود رسیده است.دو موضوع دیگر درمورد علمی بودن دستورات الهی و نظم و نظام موجود در طبیعت جهت دعوت عملی بسوی حق تعالی در اینجا ذکر می گردد:

الف – با اجرای دستور ذبح شرعی که 1400 سال پیش ابلاغ شده است وقتی که رگ حیوان بریده شده ولی نخاع سالم می ماند خونروی باعث افت فشار شده و اعصاب سمپاتیک با تحریک قلب می خواهد آن را جبران نماید و بدینوسیله گوشت وتمام بدن حیوان از خون پاکسازی می شود(8)

ب – وجود لاکتاز در روده : لاکتاز از این نظر جالب توجّه است که در بیشتر پستانداران و در بسیاری از نژاد های انسان فعالیت لاکتازی روده در زمان تولّد زیاد است و در طیّ دوران کودکی تا سطح پائینی کاهش می یابد و در دوران بلوغ در همین سطح باقی می ماند(5)

نتایج حد اقل این مقاله را می توان در سه بند زیر خلاصه کرد:1 –

دستورات دین مبین اسلام که از طرف خداوند خالق کل هستی است همۀ شان سنجیده و از روی حساب و کتاب و مفید به حال انسان و اگر درست انجام شوند نجات دهندۀ او از تمام گرفتاری های زمان خود است.

2 – فرمایش حضرت امام رضا (ع) که در بالا ذکر شد و جملات مشابه که از امامان دیگر و پیامبران توحیدی ارائه شده است باید قبول کنیم که مقامات فوق الذکر به تمامی دستگاه گوارش و به تمام بدن و در نهایت به کل هستی آشنا بوده اند چراکه در موضوعات مختلف مطالبی از ایشان رسیده و هیچ سخنی که با علم امروز متناقض باشد در در آن مطالب یافت نمی شود . پس بشر باید برای رستگاری خود همۀ افراد مذکور دربالا را بر تر از خود بداند و در هر حال تابع آن ها باشد.سلام و صلوات خداوند بر تمامی آنها باد.

3 – در حال حاضر با پیشرفت علم وجود خالق هستی دیگر کاملاً مشخص شده است و کسانیکه در عمل به دین الهی پایبند نباشند به علت ایجاد اختلالاتی در زندگی خود و دیگران در واقع به خودشان ضرر می رسانند.صرف دانستن اینکه خدائی هست و در عمل به آن بی اعتنا بودن بی فایده است.

منابع:

1- خلخالی ، کاظم . ترجمۀ کتاب طب الرضا(ع) و طب الصادق(ع) نوشتۀ :علامه مرتضی عسگری انتشارات رئوف 1374

2- رسالات عملیه: آیت الله فاضل لنکرانی، آیت الله میرزا جواد تبریزی ،آیت الله علی سیستانی و مراجع تقلید دیگر

3- Arth C.Guyton & John E Hall Text book of Medical Physiology 9th.ed W.B.Saunders Company USA:1996

4-Johnston BT, Collins JS, McFarland RJ, Blackwell JN, Love AH. A comparison of

esophageal motility in response to bread swallows and water swallows.Am J Gastroenterol. 1993 Mar;88(3):351-5.

5- William F. Ganong. Review of Med Physiology 19th . ed, USA:Appleton and Lange 1999

6- دکترغریب زاده ، شهریار فیزیولوژی دستگاه گوارش ترجمه از کتاب

Berne & Levy(4th edition) تهران 1378

7- Leonard R. Johnson & Thomas A. Gerwin.gastrointestinal physiology (6th editin) Mosby 2001

8 – نقی نژاد، علی .فیزیولوژی عملی تأیید شده در دانشگاه علوم پزشکی تبریز

ناشر : مؤلّف . تبریز 1383

/ 2 نظر / 504 بازدید

با سلام مطلب بسيار عالي بود. من مدتي بود دنبال اين موضوع بودم كه آيا مصرف آب و مايعات همراه غذا مفيد است يا خير.

ابوذر سیه پوش

سلام دوست عزیز ممنون از مطالب ارزنده ای که در وبلاگتان است. موفق باشید